در دفاع از مشارکت مردمی در توسعه ی شهری

در سه چهار سال اخیر، در یکی از محلات شهر اهواز رخدادی حادث شده که همچون یک پدیده ی نوظهور شهری، در نوع خود منحصر به فرد است، اما به ندرت این پدیده با نگاهی تحلیلی مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است و گزارش ها و مقالاتی که درباره ی این منطقه منتشر شده، عمدتا به توصیف فضا و رونق اقتصادی این راسته ی خودجوش تجاری که امروز به فضای پرنشاطی برای اهالی شهراهواز و گردشگاهی برای گردشگران تبدیل شده است، پرداخته اند.

تا همین چند سال پیش، منطقه ی لشکرآباد اهواز نزد بسیاری از مردم به عنوان منطقه ای مملو از آسیب های اجتماعی شناخته می شد. منطقه ای با بافت اجتماعی شدیدا آسیب پذیر و از سویی با بافت شهری طراحی شده به صورت کاملا منظم و شطرنجی و خیابان های طولی و عرضی و قطری منتهی به یک میدان مرکزی مربع شکل. در سالهای اخیر، چنانکه به تفصیل توضیح خواهم داد، این خیابان به تدریج به راسته ی پررونقی از اغذیه فروشی های سنتی و بومی که توسط همشهریان عربمان اداره می شود، تبدیل شده است و زمینه ی شکل گیری تدریجی یک گونه ی بازار که بر بافت مسکونی پیشین بنا می شود، فراهم گردیده است.

پدیده ی خیابان لشکرآباد در طی سه چهار سال، زبانزد مردم اهواز و بسیاری از شهرهای کشور شده و از سوی دیگر، در مدت زمانی کوتاه به یکی از جاذبه های توریستی اهواز بدل شده است. این منطقه اگرچه به لحاظ بافت شهری، در مجاورت محورهای مهم ارتباطی شهر و همچنین در نزدیکی دانشگاه شهید چمران اهواز قرار دارد؛ اما به لحاظ اجتماعی نقشی مانند یک جزیره ی جدا افتاده را در درون شهر اهواز ایفا می کرد و این تضاد، شرایط نامساعدی را در شهر اهواز رقم می زد.

انعطاف پذیری فضاهای شهری و یک بحث حقوقی

نکته ی قابل توجه در این میان اهمیت و ضرورت انعطاف پذیری اسناد توسعه ی شهری است. طرح ها و اسناد توسعه ی شهری در مقیاس های مختلف که به تعبیری دستورالعمل هرگونه دخل و تصرف در شهر هستند، توسط کارشناسان رشته های مختلف شهرسازی، معماری، جامعه شناسی، محیط زیست، ترافیک و ... تهیه می شوند. با توجه به ماهیت پویای شهر، لازم است این طرح ها ماهیتی انعطاف پذیر داشته باشند و نیز، به لحاظ قانونی راهکارهای جهت انعطاف پذیر کردن آنان فراهم باشد. قانونگذار با پیشبینی راهکارهایی امکان این انعطاف را فراهم کرده است. در سلسله مراتب طرح های توسعه و عمران مرجع تصویب طرح های کالبدی از مقیاس ملی تا طرح های جامع شهری، شورایعالی شهرسازی و معماری ایران است؛ و طرح های تفصیلی و تغییرات آنها، بر اساس قانون تاسیس شورایعالی شهرسازی و معماری و اصلاحیه های بعدی آن در مجلس شورای اسلامی، توسط کمیسیون ماده 5 تصویب می شود. طرح جامع، بالادست طرح های تفصیلی هر شهر است و در نتیجه، چارچوب ها و خطوط کلی تعیین شده در طرح جامع، باید در طرح تفصیلی لحاظ شود.

چنانکه گفتیم، شورای عالی شهرسازی مرجع تصویب طرح های جامع و کمیسون ماده 5 مرجع تصویب طرح های تفصیلی و تغییرات آن است. کمیسون ماده 5، در واقع موضوع ماده ی پنجم قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی است که می تواند طرح تفصیلی را که خود تصویب کرده است، بر اساس گزارش های توجیهی مستحکم و کارشناسی تغییر دهد، اما این تعییرات طبق قانون، نمی تواند در کلیات و اساس طرح جامع شهر تغییر ایجاد کند. متاسفانه در دهه ی اخیر، با خاموش شدن و یا لااقل ضعیف شدن مانیتورینگ نسبت به عملکرد کمیسیون های ماده 5، مصوباتی از این کمیسیون ها بیرون آمد که اگرچه ظاهری قانونی داشت، اما آن قید مهم قانون تصویب شورای عالی را، مبنی بر امکان پذیر بودن تغییر در طرف تفصیلی صرفا در چارچوب کلیات طرح جامع، مورد بی توجهی قرار می داد. موارد متعددی از تغییر کاربری ها و تراکم های خارج از ضابطه، محصول ضعف در پایش عملکرد کمیسیون های ماده 5 است.

به مثال لشکرآباد اهواز برگردیم. ممکن است کسانی بگویند در حال حاضر شهر اهواز طرح مصوب ندارد. قبول؛ اما این موضوع خدشه به استدلال وارد نمی کند. لشکرآباد را به عنوان مثالی برای طرح یک موضوع حقوقی در رابطه با نوع نگاه به انعطاف پذیری طرح های توسعه و عمران میگیریم.

توجه کنیم پدیده ی لشکرآباد اهواز، یک پدیده ی خاص است که احتمالا نمی توان موارد مشابه زیادی را در دوران معاصر پیدا کرد. طبعا در بسیاری شهرهای تاریخی در سرتاسر جهان که رشد ارگانیک و گام به گامی داشته اند، فضاهای تجاری به تدریج و گام به گام توسعه می یافته اند و این توسعه، معطوف به یک طرح و برنامه ی پیشینی نبوده است. اما در شهرهای برنامه محور امروزی، به ندرت شاهد بروز پدیده های اینچنینی آنهم در چنین مقیاس گسترده ای هستیم. عقل سلیم حکم می کند مدیران شهری و کارشناسان در مواجهه با پدیده های از این دست، با تدبیر و پختگی عمل کنند. در واقع، این تدبیر اهالی این منطقه ی محروم اهواز بود که با درایت و هوشمندی تشخیص دادند مجموع ویژگی های منطقه ی آنان، پتانسیل تبدیل شدن تدریجی به راسته ای تجاری با عرضه ی انواع اغذیه جات سنتی و بومی شهر را دارد و احتمالا با توسعه ی تدریجی این فعالیت جدید، ظرفیت های واقعی این فضا برای خود اهالی نیز آشکارتر شده است.

ادامه دارد ...

علی اعطا

کارشناس ارشد معماری از دانشگاه تهران

مشاور رسانه ای معاون معماری و شهرسازی وزارت راه و شهرسازی