طبیعی است که هر فرد لباس را متناسب باشخصیت، هویت، اعتقادات و نیاز خود انتخاب می‌کند و هر لباسی را برازنده خود نمی‌داند. اینکه گفته می‌شود تهران و بسیاری از شهرهای ما هویت اسلامی ایرانی ندارند و به سلوک یک شهروند مسلمان کمکی نمی‌کنند مسئله‌ای است که در چند سال اخیر فکر بسیاری از مسئولان و دانشگاهیان را به خود مشغول ساخته است.

مزاحمت‌های همجواری، اشراف‌ها و عدم وجود خدمات مذهبی، فرهنگی، هنری و ورزشی و سایر خدماتی که موردنیاز شهروندان در تمام مقاطع سنی، در شهرها لحاظ نشده ازجمله نقاط ضعف شهرسازی در ایران است. منتقدان می‌گویند شهرداری‌ها فقط به سمت تراکم فروشی مسکونی و تجاری رو آورده‌اند و این مسئله سبب شده شهروندان در این شهر آرامش و امنیت فیزیکی و روحی و روانی نداشته باشند. اما این انتقادات تا چه اندازه صحیح است؟

برای پیگیری این موضوع«صما»به سراغ سهیلا صادق زاده، مدیرکل معماری و ساختمان شهرداری تهران رفت . متن زیرگفت وگوی تفصیلی «صما» با صادق زاده، مدیرکل معماری و ساختمان شهرداری تهران است که در ادامه می آید:

به نظر شما هویت شهری چیست و شهر با هویت چه ویژگی‌هایی دارد؟ آیا شهرهای امروزی ما نمی‌توانند شهرهای با هویتی باشند؟

هرچند که هویت دارای ویژگی‌های بارز و آشکاری است ولی به‌راحتی قابل‌تعریف نیست. معمولاً به هویت مکانی صرفاً به لحاظ کالبدی آن نگریسته می‌شود. درحالی‌که مقوله ادراک محیط کالبدی و فراهم آوردن چارچوب‌هایی برای خلق مکان‌های خاطره‌انگیز ازجمله رویکردهایی است که امروزه موردتوجه بسیاری از صاحب‌نظران معمار و طراح شهری است.

درواقع هویت یک مکان آن چیزی است که آن مکان را از سایر مکان‌ها متمایز می‌سازد. همان‌طور که انسان‌ها علی‌رغم ویژگی‌های مشابهی که دارند از یکدیگر قابل‌تشخیص و تمایزند.

نکته مهمی که باید اشاره کرد این است که هویت یک‌چیز ایستا و لایتغیر نیست بلکه با دگرگونی شرایط و گرایش‌ها تغییر می‌کند و همین‌طور یک‌چیز واحد نیست بلکه اجزا و شکل‌های متعددی دارد و شهر با هویت شهری است که بتواند تصویری قوی در ذهن فرد ناظر ایجاد کند. به‌طور مثال شهر اصفهان را با میدان نقش‌جهان و عناصر اطراف آن می‌شناسند. و یک فرد خارجی وقتی به تهران سفر می‌کند قبل از هر چیز مشتاق است که کوهستان البرز و دماوند را ببیند و به خیابان‌های اصلی آن سفر کند مانند ولیعصر.

امروز ما با مقوله جهانی‌شدن شهرها مواجه هستیم. شهرها ازیک‌طرف می‌خواهند بخشی از یک شبکه جهانی باشند و از طرف دیگر می‌خواهند ریشه‌های فرهنگی و منحصربه‌فرد خود را حفظ کنند. جهانی‌شدن سبب گسترش پیوندها و ارتباطات متقابل می‌شود که درزمینه اقتصادی می‌توان به مبادله کالا و خدمات و مهم‌تر از آن فنّاوری ازجمله مشخصات آن است. بنابراین شهرهای سنتی که با تکیه‌بر ویژگی‌های اقلیمی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ و مطابق با زمینه‌شان و مطابق با سنت‌های بومی با مصالح بومی ساخته می‌شدند پس از صنعتی شدن متحول گردیده و امکان استفاده از مصالح و شیوه‌های جدید و ایده‌های تازه در خصوص سبک و فرم فراهم‌شده است و حتی به‌تدریج روش‌ها و رویکردهای جدید از حدی از اصالت برخوردار گردیدند. به‌طور مثال برخی از بناهایی که امروز ارزشمند تاریخی محسوب می‌شوند محصول دورانی است که معماران تحصیل‌کرده خارج از کشور به کشور بازگشتند و سبک‌های جدید را ارائه کردند.

در ارتباط بااینکه شهرهای امروزی ما نمی‌توانند با هویت شوند باید اذعان داشت که این مسئله‌ای نیست که فقط ما دچارش شده باشیم بسیاری از شهرهای دنیا با این مشکل مواجه هستند برای نمونه در شهر پکن علیرغم حفظ و تعصب شدیدی که در مورد برخی آثار تاریخی دارند به‌تدریج پروژه‌های مسکونی و مراکز خرید به سبک غربی درحال‌توسعه و خیابان‌های عریض در حال جایگزین شدن خیابان‌های باریک و کم‌عرض است. و این سؤال بسیار مهمی است که آیا در جامعه جهانی امروز موضوع هویت مکانی موضوعیت دارد و اگر دارد در جهان معاصر چه شکلی می‌تواند داشته باشد؟ نقش طراحان در شکل دادن به هویت مکان چیست؟ که البته توسط صاحب‌نظران نیز این سؤالات مطرح گردیده است.

آیا تهران به‌عنوان محیط شهری که ما هرروزه با آن مواجه هستیم دارای هویت شهری است؟‌ یا حداقل سعی شده است دارای هویت باشد؟

تهران یک ایران کوچک است و با توجه به اقوام متعددی که از نقاط مختلف کشور به این شهر مهاجرت کرده و ساکن هستند دارای بافت اجتماعی متنوعی است و همین‌طور اقلیم خرد تهران که در مناطق شمال و جنوب متفاوت است و شرایط اقتصادی نیز در سطح شهر یکسان نیست و نیازها و خواسته‌های ساکنین نیز با یکدیگر متفاوت‌اند.

این ویژگی در معماری ساختمان‌ها در مناطق مختلف به‌وضوح مشاهده می‌شود. و تفاوت آشکاری میان معماری بناها در منطقه (1) و (20) و حتی مناطق (5) و (2) علیرغم فاصله کمی که باهم دارند وجود دارد که هر یک ناشی از شرایط اقلیم خرد منطقه، بافت اجتماعی و اقتصادی است. بنابراین موضوع هویت می‌بایست در فرآیندی از پایین به بالا و در جوامع محلی موردتوجه قرار بگیرد و تجربه استفاده‌کنندگان مورد بهره‌برداری قرار داده شود. این رویکرد (رویکرد محله محوری) توسط مدیران ارشد شهرداری از سنوات گذشته در فرآیند تهیه و اجرای طرح‌های شهری لحاظ گردیده است.

آیا اصولاً شهر تهران در معماری الگوبرداری از جای خاصی انجام داده است؟

بله در شرایطی که تبادل اطلاعات به‌راحتی انجام می‌شود این امکان هم برای طراحان و سازندگان فراهم بوده برای مثال دربشی از منطقه (1) سبک رومی از سال‌ها پیش متداول گردیده که در سایر نقاط شهر هم به‌تدریج تعمیم داده‌شده است. که البته اخیراً با توجه به کنترل‌هایی که در زمان طراحی و اجرا می‌شود موضوع به‌کارگیری از سبک‌های غربی در طراحی نما مدیریت می‌شود.

نمادهای شهر تهران کدم‌اند؟‌ آیا این نمادها در انتقال معانی خود موفق عمل می‌کنند؟

شاید بهتر باشد که قبل از پاسخ به این سؤال به نکته‌ای که دکتر بهزاد فر در کتاب هویت شهر بیان داشته اشاره‌کنم.

وی مؤلفه‌های هویت شهر را به سه دسته تقسیم کرده، طبیعی که شامل موقعیت طبیعی شهر، توپوگرافی و ورود دره‌ها است.

‌ مصنوعی که به‌صورت ساختاری ـ‌کالبدی شامل منظر عمومی شهر، خیابان‌های اصلی، نقاط کانونی و خطی و حوزه‌های ارزشمنداست و انسانی که منظور همان ویژگی‌های فرهنگی است.

حافظه جمعی ما از شهر تهران متضمن چه مؤلفه‌هایی است؟ آیا این حافظه میراثی از پدران ماست و ما در انتقال آن به فرزندانمان چه کرده‌ایم؟

در این زمینه استادان بنامی مانند دکتر پاکزاد، دکتر ذکاوت، دکتر حبیبی، و دکتر بهزاد فر نظریات مفیدی ارائه نموده‌اند. بر این اساس بخش بزرگی از هویت وزندگی ما جمعی و متصل به دیگران است. دیگرانی که حتی نمی‌شناسیم ولی با آن‌ها نقاط مشترک بسیاری داریم. درواقع خاطرات جمعی خاطرات مشترک میان افراد مختلف جامعه است و هویت شهر نیز به خاطره‌انگیزی فضاهای شهری برمی‌گردد که همان حس تعلق‌خاطر به شهر است. در این خصوص مشارکت مردم نقش مهمی در ایجاد حس تعلق نسبت به شهر و محیط زندگی‌شان دارند. ما برای اینکه بتوانیم این خاطرات را به فرزندانمان منتقل کنیم باید آن‌ها را زنده نگاه‌داریم. از طریق زنده نگاه‌داشتن رویدادها و وقایع مهم شهر که در فضاهای شهری اتفاق افتاده و در ذهن مردم ثبت‌شده است. طراحی و توسعه فضاهای جذاب شهری که جاذب جمعیت باشد. همین‌طور ایجاد نشانه‌ها و مجسمه‌هایی که یادآور خاطرات گذشته شهر باشد و یا نقاشی دیواری که در زنده سازی خاطرات جمعی مؤثر است.

شهرداری تهران چه برنامه‌ای برای هویت بخشی و هماهنگی معماری در شهر دارد؟

در این اداره کل اقدامات قابل‌توجهی به‌صورت موازی آغازشده که عبارت‌اند از ابلاغ دستورالعمل «ساماندهی بناهای مرتبط با شهرداری ازجمله سرای محلات و ساختمان‌های نواحی»، تهیه و تنظیم پیش‌نویس لایحه «کلیات و دستورالعمل ضوابط نما و مصالح بوم‌آورد»، تدوین دستورالعمل «ضوابط عام نمای شهر تهران» وابلاغ دستورالعمل «کمیته نمای مناطق»

ما همچنین پروژه‌های مطالعاتی، طراحی و اجرا را در دستور کارداریم مانند پروژه مطالعاتی با عنوان «نظم نما»، برنامه راهبردی طرح یکپارچه محور انقلاب شهر تهران در انطباق باشند طرح ساختاری ـ راهبردی شهر تهران، برنامه راهبردی طرح یکپارچه محور ولیعصر شهر تهران در انطباق باشند طرح ساختاری ـ راهبری شهر تهران، برنامه راهبردی طرح یکپارچه محور کارگر شهر تهران در انطباق باشند طرح ساختاری ـ راهبری شهر تهران و طرح‌هایی برای خیابان‌های پیروزی و جوادیه.

درزمینه آموزش چه‌کارهایی انجام می‌شود؟

درزمینه آموزش نیز اقدامات زیادی انجام داده‌ایم ازجمله برگزاری جلسات بین‌رشته‌ای و نشست‌های تخصصی، برگزاری گام ششم مسابقات معماری و طراحی شهری، آموزش رؤسای شهرداری‌های نواحی در طرح اردوی جهادی. همچنین «تشکیل کارگروه تخصصی معماری و منظر شهری»، راه‌اندازی «کمیته‌های نمای مناطق»، تشکیل «کارگروه تخصصی ساماندهی معماری و طراحی و نمادهای مذهبی مساجد» شهر تهران از دیگر اقدامات ما بوده است.