طراحی نظام کنترل و نظارت بر فرایند توسعه شهرها

لیلا رضائی میرقاید: محیط ساخته شده انسان، پدیده ای است که از کار و فعالیت انسان در زمینه دامداری، کشاورزی و صنعت و با بهره گیری از موهبت های طبیعی و با کمک علم، هنر و فرهنگ به وجود آمده است.

انسان می تواند آگاهانه از طبیعت و مواهب آن استفاده کند و در آن ها تغییر ایجاد نماید، در نتیجه تغییر محیط نیز، شناخت انسان رشد می یابد و به تکامل علم، هنر، فرهنگ و تکنولوژی منتهی می شود. آخرین پدیده فضایی که انسان در محیط اجتماعی خویش ساخته است، شهر نام دارد. شهر شمار فراوانی از مردم و مقادیر عظیمی از سرمایه های مادی و معنوی را در منطقه ای محدود گرد می آورد و مظهر نهایی تلاش بشر است. گرایش با رشد و توسعه از مهمترین عوامل پیشرفت و تکامل در همه جوامع بشری است و جریان توسعه به طور دائم و خود به خود در شهر اتفاق می افتد.

رشد و رکود جمعیت، اقتصاد، اشتغال، تولید و جابجایی مردم و کالا، اسکان و مهاجرت، ایمنی، سوانح طبیعی، بهداشت عمومی، تضادهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، مسائل مهم و پیچیده ای هستند که می توان با اتخاذ روش های مناسب بر آن ها تاثیرگذار بود و شرایط زندگی در شهر ما را بهبود بخشید. نحوه دخالت در هریک از این عوامل و جهت دادن به آن را می توان در نظام کنترل و نظارت بر توسعه شهری تعریف کرد. این نظام شامل مجموعه ای از ابزارها، وسایل، سیاست و روش هایی است که برای دخالت توسعه و شدت و یا کنترل و هدایت به سوی اهداف تعیین شده به کار برده می شوند.

مهمترین ویژگی توسعه شهری در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، سرعت وقوع آن است. فرایند شهرنشینی سریع و ناهماهنگ با میزان رشد و ظرفیت های اقتصادی، فرهنگی و طبیعی، بدون دخالت و نظارت در امور کلیدی و اساسی، موجب شهرنشینی بی ضابطه، تراکم جمعیتی بالا، ناهنجاری های اجتماعی، نارسایی های محیطی، تنزیل کیفیت زندگی، آلودگی و از بین رفتن محیط زیست و تباهی طبیعت و میراث فرهنگی می شود.

رشد شهری کلید توسعه اقتصادی است پس باید بتوان علاوه بر بهبود شرایط زندگی در شهرها، مشارکت سرمایه گذاران بخش خصوصی، مردم، سازمان های عمومی غیردولتی و متخصصین را در فرایند توسعه شهری افزایش داد و شرط اساسی برای دستیابی به اهداف توسعه اقتصادی، آمادگی مردم و فراهم ساختن محیطی مطلوب برای پذیرفتن و تحقق آن است.

آنچه که در ایران باعث آسیب در این زمینه شده، فقدان نظارت و مشارکت مردم در چرخه سیاستگذاری برنامه ریزی و اجرا است. بنابراین باید سیستمی را طراحی و استخراج کرد که به طور دائم در حال کنترل کمی و کیفی خود بوده و بتواند با ارزیابی گذشته و حال، بستر رشد آینده ر ا فراهم کند تا بتوان قوانین و مقررات موجود در این زمینه را اصلاح کرد و روش های کنترل و نظارت بر تهیه و اجرای طرح های شهری، روش های نظارت بر ساخت و سازها و نحوه برخورد با تخلفات را شفاف تر ارائه داد.