کاروانسراها ،بناهای خاص
کاروانسراها یا بدون ایوان بوده اند یا 2 یا 4 ایوانی از لحاظ کارکردی مکان و جا، کاروانسراها یا برون شهری بوده اند با کارکردی به عنوان پناهگاه کاروانیان و یا درون شهری بوده اند با کارکرد بارانداز بازرگانان
ساختمان بزرگی با اتاق های بسیار برای آسایش و آرامش مسافران که در گذشته بر سر شاهراه هاو راه های میان شهری یا در کنار بازارها ساخته می شد.
"کاروانسرا” کارکردی ترین ساختمان سنتی بوده اند که در زبان های مختلف معانی دارند
پهلوی :کاربان
ارمنی شده :کاراوان
کردی شده :کاروان
فرانسوی : کَرَوان سِرای carvanserail) )
ترکی شده :کاربان سرای
کاروانخانه ، کاروانگاه ، سرای کاروان .
پیشینه کاروانسرا در ادوار مختلف تاریخی :
*هخامنشیان : نخستین آسایشگاههای کاروانسرامانند ِ میان راهی ، محصول این دوران است
*اشکانیان :در این زمان گسترش راه ها و ساخت ایستگاههای میان راهی دنبال شد .در همین زمان بود که " جاده ابریشم " و کاروانسراهای کنار آن یکی از راههای بنیادی داد و ستد برون مرزی بود.
به گمان فراوان این کاروانسراها ساختمان هایی با میانسرای چهارپهلو و اتاق هایی در گرداگرد آن و در پشت آنها آغل چهارپایان بودند که بیشتر با خشت و آجر ساخته می شدند .
*ساسانیان :با گسترش بیشتر داد و ستد ، کاروانسراهای بیشتری ساخته شد.کهن ترین کاروانسراها در ایران ، از این دوره به جای مانده .ساختمان هایی بسیار حجیم و سنگین با دیوارهایی از سنگ لاشه و ملات آهک با ملات گچ
نمونه های باقیمانده از آنها :
1-"دیرگچین" در مسیر تهران – قم : نمونه کاروانسرای ساسانی بدون پستو ،ایوانچه و سکو ؛ فقط آغل دارد و چهارایوانه است.
2-"رباط انوشیروان " در مسیر جاده سمنان – دامغان در کنار جاده ابریشم
این کاروانسراها اکثرا چهارایوانی هستند ، به عبارت دیگر دارای یک میانسرای چهارپهلو هستند که میان هر پهلوی آن یک ایوان است.ساختمایه این کاروانسراها ، سنگ لاشه ، آهک و گچ بوده است.
*پس از اسلام :
درسده های اول ،دوم و سوم کاروانسراهایی وجود نداشته .
در سده 4 ساختمان های میان راهی با نام "رباط" ساخته شده .لذا ظاهرا رباط پیشینه بیشتری از کاروانسرا داشته و شکل گیری آن، ظاهرا تا حدی متاثر از جنگ های داخلی و فرقه های صوفی آن دوران بوده است.
در سده ی 5 ، روزگار شکوفایی هنر و بویژه معماری ، کاروانسراهای بسیار شکوهمندی در میان راه ها و درون شهرها ساخته شد که بیشتر آنها 2 ایوانی ویا 4 ایوانی بودند .از زیباترین نمونه های آن ، "رباط شرف " در خراسان می باشد.
کاروانسراهای سلجوقی ، اکثرا 4 ایوانی و دارای آجرکاری های بسیار بوده اند
از زمان مغول ها اما کاروانسرایی در یادها نمانده است.
در این میان اما ، روزگار شکوهمند ساخت کاروانسراها ، دوران صفویان می باشد.
از دوران قاجاریان ، به لحاظ اینکه بسیاری از کاروانسراها با خشت ساخته می شدند ، آثار زیادی به جا نمانده است و امروزه اکثر آنها ویران شده اند.
گونه شناسی کاروانسراهای ایران
کاروانسراهای ایران 2 دسته اند :
الف )کاروانسراهای بسته ( بدون میانسرا)
ب) کاروانسراهای باز (میانسرادار )
کاروانسراهای دسته اول (بسته )، خود به 3 گروه تقسیم می گردند :
1) کاروانسراهای کوهستانی :ویژه سرزمین های سردسیری ست ، با پلانی بدون میانسرا و دارای اتاق هایی گرداگرد یک سرسرای میانی .اتاقها از هر سو بسته اند تا به آسانی گرم شوند و نیز دارای آتشدان دیواری می باشند .در گوشه ها برج پاسداری ساخته شده است.درآیگاه ها همواره پشت به باد قرار دارند تا از گزند وزش توفان درپناه باشند .از زیباترین نمونه های آن "کاروانسرای شبلی " در آذربایجان می باشد.
به طور کلی فضاهای کاروانسراهای کوهستانی از دو مدل پیروی می کنند :
مدل شماره 1 :آغل +پستو +حجره
مدل شماره 2 : آغل + حجره
2) کاروانسرای کرانه خلیج فارس :
اکثرا بدون میانسرا می باشند.پلان آنها متشکل از ساختمانی 4 پهلو با اتاقیی در میانگاه و به ریخت پیلی (+) می باشد.همه اتاق ها به بیرو راه دارند .هیچ کدام دارای برج و بارو نیستند .دروازه و درآیگاه آنها رو به بادهای خنک باز می شده است .از نمونه های این کاروانسرا می توان به کاروانسرای "قلعه پهلو" اشاره کرد.
3) کاروانسرای گِرد در دشت :
این دسته کمتر از دو دسته ی پیشین هستند و تنها دو نمونه از آنها بازیافته شده .پلان کلی آن ها شامل یک سرسرای میانی و اتاق هایی در گرداگرد آن می باشد.
نمونه این رباط "زین العابدین " در مسیر یزد – کرمان می باشد.
ب) کاروانسراهای باز (میانسرادار ) :
بیشترین تعداد کاروانسراها در ایران از این نمونه می باشند.نمونه های 4 و 8 پهلوی آن به کرات دیده شده . نوع میانسرای 4 پهلو ، دو ایوانی یا چهارایوانی هستند .و از این گونه ، هم در میان راه ها و هم در شهرها ساخته شده است.
دسته بندی کاروانسراها از لحاظ کالبدی :
1)کاروانسرای چهارگوشه
2)کاروانسرای هشت گوشه
3)کاروانسرای گِرد
اندام های کاروانسرا
1- درآیگاه :اصولا یک ساختمان ورودی ست که معمولا دو طبقه است و شامل پیشخان + یک هشتی یا پیشخان +یک دالان یا پیش خان+ یک هشتی +دالان می باشند.
طبقه دوم درآیگاه معمولا چنداتاق دارد و متعلق به کارواندار است و روزنه هایی جهت دیده بانی نیز داردو همچنین یک اتاق برای پذیرایی افراد خاص.
یکی از مهم ترین ویژگی هایی که از شاهکارهای معماری ایرانی در کاروانسراهاست ، دیواربست بودن آنهاست ، به این معنی که همه تنها یک ورودی دارند.
2- حجره یا اتاق آسایش :
حجره ها اتاق هایی در گرداگرد میانسرا هستند ، اکثرا فاقد پنجره و تنها دارای یک درب چوبی و همچنین تاقچه و رف .حجره ها معمولا یک ایوانچه هم دارند و گاهی هم به ندرت یک پستو .
3- میانسرا :اکثرا 2 یا 4 ایوانه می باشند.
4- آغل : از فضاهای مهم همه ی کاروانسراهاست که در پشت اتاق ها جای دارد و گرداگرد کاروانسرا می چرخد و تنها به هشتی راه می یابند .آغل فقط یک درآیگاه دارد تا پاسداری از چهارپایان آسان باشد.دیوار آغل ( دیوار بیرونی کاروانسرا ) دارای تورفتگی هایی برای آخور است.بیشتر آغل ها به میانسرا راه ندارند.
5- برج : در گوشه های کاروانسراها و جهت پاسداری و دیده بانی قرار می گرفته است.
6- آب انبار : در کنار برخی کاروانسراها ساخته می شده ، کوچک و استوانه ای شکل.این آب انبار گاهی به شکل یک حوض در وسط کاروانسرا بوده .در برخی از کاروانسراها این حوض سرپوشیده بوده و سکوهایی داشته است.
7- یخچال
8- گرمابه
9- دستشویی و آبریزگاه که معمولا در گوشه ها و زیر برج ها قرارداشته
10- پاسدارخانه که بیشتر در بالاخانه بوده
دیاگرام کلی کاروانسراها :
کاروانسراها یا بدون ایوان بوده اند یا 2 یا 4 ایوانی
از لحاظ کارکردی مکان و جا، کاروانسراها یا برون شهری بوده اند با کارکردی به عنوان پناهگاه کاروانیان و یا درون شهری بوده اند با کارکرد بارانداز بازرگانان
سازه ی کاروانسراها :
اصولا کاروانسراها از سازه ی خاصی پیروی نمی کنند؛غالبا حجره ها و ایوانچه ها به روش تاق و تویزه ساخته می شده که بهترین شیوه برای فضاهای کشیده بوده .
تاق های آغل ها معمولا تاق های آهنگ و چهاربخش بوده است.
سقفها معمولا همه تاق رومی بوده اند .
از نظر آرایه اصولا کاروانسراها فاقد آرایه بوده اند و در آن ها تزیین رخ نمی داده است
ساختمایه دیوار بیرونی کاروانسرا معمولا از سنگ یا آجر بوده است.
نمای بیرونی معمولا فاقد اندود کاهگل بوده است به لحاظ عدم پایداری این اندود .نماسازی ها به جهت پایداری با سنگ لاشه و آجر صورت می گرفته است.
*لاله هفشجانی
کارشناس مرمت معماری
فهرست منابع و ماخذ :
1) فرهنگ مهرازی (معماری ) ایران ؛دکتر بیژن رفیعی سرشکی ؛مهندس ندا رفیع زاده ؛مهندس علی محمد رنجبر کرمانی
2) آشنایی با معماری اسلامی ایران ؛تالیف استاد محمدکریم پیرنیا ؛تدوین غلامحسین معماریان
3) سبک شناسی معماری ایرانی ؛تالیف دکترمحمد کریم پیرنیا ؛تدوین و گردآوری :دکترغلامحسین معماریان
4) جزوات مهندس رنجبر کرمانی
بازدید:۲۰۹۷
منبع: سازه نیوز
لینک کپی شد
